مصاحبه با شهاب‌الدین حسین‌پور کارگردان نمایش "طپانچه خانم"

۱۸ آبان ۱۳۹۵ ساعت : ۱۰:۱۳
مصاحبه با شهاب‌الدین حسین‌پور کارگردان نمایش "طپانچه خانم"

نمایش "طپانچه خانم" به کارگردانی شهاب‌الدین حسین‌پور روایت‌گر داستان زندگی اخترالسلطنه است که سعی دارد بهداشت، فرهنگ و تمدن را در شهر خود ایجاد کند. این نمایش در سی و چهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر به عنوان اثر برگزیده این جشنواره معرفی و علاوه بر کاندیدا شدن در بخش‌های نویسندگی، طراحی گریم، طراحی صحنه و موسیقی این دوره موفق به کسب تندیس بهترین کارگردانی، بهترین طراحی لباس و بهترین بازیگر زن شد. فریبا متخصص، آرش فلاحت‌پیشه، محمد نادری، گیلداحمیدی، حمید رحیمی، محمد صدیقی‌مهر، غزاله جزایری، علیرضا مؤیدی، مرضیه سهراب، سیما خزاعی، مهدا رزازی در این نمایش ایفای نقش می‌کنند. در زیر مصاحبهای مختصر با شهاب‌الدین حسین‌پور کارگردان نمایش "طپانچه خانم" را می‌خوانیم.
در زمان سی‌وچهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر، "طپانچه‌خانم" را در سالن استاد سمندریان تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه برده بودید و الان در سالن چهارسو نمایش اجرای عمومی خود را تجربه می‌کند. کدام سالن را برای اجرای این نمایش مناسب‌تر می‌دانید؟
برای هر کارگردانی اجرا در مجموعه تئاترشهر، افتخار است اما باید بگویم که قطعا سالن استاد سمندریان برای نمایش ما سالن کاربردی‌تری بود. جبر زمانه ما را به سمت تئاترشهر و تالار چهارسو آورد. اجرا در سالن چهارسو به‌دلیل ابعاد و قطر سالن، مقداری صحنه تئاتر را دچار مشکل کرد. کوچک شدن ابعاد دکور، به نمایش ضربه زد.
پس ناچار بودید تغییراتی را در زمینه صحنه و دکور به‌وجود آورید
بله ابعاد دکور را تغییر دادیم. صحنه ما دو متر در دو متر کوچک‌تر شده است. این اتفاق با توجه به این مساله که در برخی از صحنه‌ها 11 بازیگر روی صحنه هستند، شرایط را برای آن‌ها دشوار می‌کند. در این نمایش اگر اندکی بی‌نظمی در بازی‌ها به‌وجود آید، کاملا مشخص می‌شود و این، کار را برای ما دشوار می‌کند.
نمایش نسبت به اجرایی که در سی‌وچهارمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر داشت، تغییرات بسیار زیادی کرده است. کمی درباره باقی تغییرات بفرمایید.
در گروه بازیگران تغییراتی داشتیم. همچنین مدت‌زمان اجرا را کاهش دادیم. برخی دیالوگ‌ها در متن تغییر کرده بود و میزانسن‌های اجرا. من حجم تغییرات را بیش از 30 درصد نمی‌بینم البته معتقدم این تغییرات اندک همگی در راستای بهتر شدن کار به‌وجود آمده‌اند. البته تغییر در گروه بازیگران اتفاقی بود که ما به آن دچار شدیم و قصد قبلی برای این مساله وجود نداشت. شرایط سختی هم برای ما به‌وجود آمد چون بازیگران جدیدی به گروه اضافه شدند و ما باید بسیار فشرده تمرین می‌کردیم تا بازیگران جدید به آمادگی لازم برسند. البته دوستانی که به گروه پیوستند، بسیار زحمت کشیدند.
چه شد که "طپانچه‌خانم" را در سالن استاد سمندریان روی صحنه نبردید؟
دکور نمایش "طپانچه‌خانم" پرتابل نیست و سالن استاد سمندریان نیز به ما امکان تک‌اجرا نمی‌داد. درنتیجه ناچار شدم در نوبت اجرایم که اردیبهشت‌ماه بود، در این سالن نمایش "بیوه‌های غمگین سالار جنگ" را بازتولید کنم. از سویی نمای آن به جشنواره تئاتر فجر تعلق داشت و ترجیح بر این بود که نمایش در سالن‌های متعلق به مرکز هنرهای نمایشی اجرا برود. درنهایت از این‌که کمی شرایط من دشوار شد، ناراحت نیستم چون این قبیل مسائل پیش می‌آید. همچنین دوستانی که در مجموعه تئاترشهر هستند، بسیار دل‌سوزانه تمام تلاش‌شان را می‌کنند تا ما احساس راحتی بکنیم و شرایط به کام ما باشد. از مدیریت جدید تئاترشهر گرفته تا تمام کارکنان این مجموعه بسیار زحمت کشیدند تا ما بتوانیم اجرا برویم. این عزیزان دو، سه روز بیدارخوابی کشیدند تا ما بتوانیم دکورمان را به‌نوعی در چهارسو برپا کنیم. 
آیا اجرای نمایش در چهارسو می‌تواند شرایط اقتصادی گروه را تامین کند؟
شاید هفت، هشت سال باشد که سالن چهارسو به خود این تعداد پروژکتور را ندیده بود. به جرات می‌توانم بگویم در چنین سالن‌هایی هر 10 سال، یک‌بار ممکن است نمایشی با چنین شرایطی روی صحنه بیاید. "طپانچه‌خانم" تولید سنگین و پرهزینه‌ای داشته است. در نهایت تمام این اتفاق‌ها را به فال نیک می‌گیرم و به ضرب‌المثل "هر چه پیش آید، خوش آید" رجوع می‌کنم. تنها مشکلی که برای من باقی مانده، این است که تعداد صندلی‌های سالن چهارسو کم است. از روزی که اجرایمان را در سالن چهارسو آغاز کردیم، سالن پر بوده است و حتی مخاطبان روی زمین نشسته‌اند اما با توجه به گنجایش سالن چهارسو، اگر تمام صندلی‌ها و همچنین روی زمین را بلیت‌فروشی انجام دهم، باز هم نمی‌توانم هزینه‌های این کار را جبران کنم چون تعداد صندلی‌ها محدود است و به لحاظ اقتصادی پاسخگوی گروه اجرایی نمایش نخواهد بود.
طبیعتا همین‌طور است چون دکور نمایش سنگین است، بازیگران همگی حرفه‌ای هستند و سیستم نوری نمایش نیز هزینه بالایی را طلب می‌کند. چندی است که در روزهای پنج‌شنبه و جمعه نمایش دو اجرایی شده است.
به دلیل مسائل مالی این کار را کرده‌ایم. البته تماشاگران از نمایش بسیار استقبال کرده‌اند و تمایل دارم افراد بیشتری نمایش را ببینند اما بخشی از این تصمیم ما به مسائل مالی بازمی‌گردد، قصد داریم با اجراهای بیشتر هزینه‌هایمان را جبران کنیم.
مدت‌زمان اجرای نمایش "طپانچه‌خانم" طولانی است. دو اجرایی شدن نمایش به بازیگران فشار نمی‌آورد؟
قطعا این اتفاق می‌افتد اما ما از قبل با دوستان بازیگر صحبت کرده بودیم و آن‌ها شرایط را پذیرفته بودند و دل‌سوزانه و عاشقانه این کار را انجام می‌دهند. حدود 95 دقیقه روی صحنه هستند، 10 دقیقه استراحت می‌کنند و دوباره 95 دقیقه نمایش را اجرا می‌کنند. کار سختی است و از همین‌جا به تمام بازیگران "طپانچه‌خانم" خسته نباشید می‌گویم اما در این استیصال چاره‌ای جز این نداریم. دو اجرایی شدن ما هم از بعد اقتصادی و هم از جهت احترام به مخاطب غیرقابل‌اجتناب است چون اصلا نمی‌توانم قبول کنم که مخاطبان پشت در سالن بمانند.
در "طپانچه‌خانم" فریبا متخصص بازی کرده است و موفق شد جایزه بهترین بازیگر زن را از آن خود کند. او اعلام کرده بود که به کار جشنواره‌ای علاقه ندارد چون این نوع کار، با عجله توام است و از این موضوع خوشش نمی‌آید اما با "طپانچه‌خانم" در جشنواره تئاتر فجر حضور یافت. چه شد که موافقت کرد در این نمایش حاضر شود و در شرایط جشنواره‌ای قرار گیرد؟
سال گذشته "طپانچه‌خانم" را اجرا کردم و سال قبل از آن، "یک زندگی بهتر" را در جشنواره روی صحنه بردم. این دو نمایش کمتر از 20 بازیگر نیاز داشتند اما من حدود 118 بازیگر را برای این دو اثر آفیش کردم. از این تعداد، چند نفر کار مرا دوست نداشتند. 15 نفر قرار شد در نمایش حضور یابند که برنامه‌هایشان با تمرین‌های ما هم‌خوانی نداشت، باقی از من پرسیدند برای کدام سالن نمایش را آماده می‌کنم، گفتم برای جشنواره و گفتند نمی‌آیند. برای من و هم سن و سالانم، جشنواره تئاتر فجر مکانی است برای دیده شدن، جشنواره تئاتر فجر برای ما اعتبار دارد و انگیزه به همراه می‌آورد، حضور در جشنواره تئاتر فجر برای ما افتخار است. پس از گفت‌وگو با بیش از 100 بازیگر به‌نام تئاتر و سینمای ایران، سوالی برای من ایجاد شد: آیا جشنواره تئاتر فجر انگیزه‌های لازم همچون احترام متقابل و مناسب، شرایط اقتصادی مناسب، زمان‌بندی و برنامه‌ریزی مناسب را برای حضور چهره‌های سرشناس تئاتر و سینما همچون گلاب آدینه، فریبا متخصص، فاطمه معتمدآریا و ... ایجاد می‌کند تا آن‌ها در جشنواره تئاتر فجر حضور پیدا کنند؟ در این میان شاید چون تلاش می‌کنم شرایط مناسبی را برای بازیگران به وجود بیاورم، فریبا متخصص یا گلاب آدینه به من اعتماد می‌کنند و در نمایشم حضور می‌یابند. وقتی بازیگر انتخاب می‌کنم و از من زمان تمرین را می‌پرسند، انتخاب زمان تمرین را بر عهده تمام بازیگران می‌گذارم چون در تئاتر حل شده‌ام و از همه‌چیز گذشته‌ام. فریبا متخصص با دلهره به گروه ما اضافه شد چون قرار بود در جشنواره تئاتر فجر اجرا برویم و درنتیجه تمرین‌های بسیار فشرده‌ای داشتیم و نگران بود نتواند آن‌گونه که از خود توقع داشت روی صحنه حاضر شود.
 بسیاری نمایشنامه "طپانچه‌خانم" را خوانده بودند و وقتی شنیدند قرار است نقش اخترالسلطنه را فریبا متخصص بازی کند، بهت‌زده شده بودند که فریبا متخصص با آرامش، متانت و لطافتی که دارد، چگونه می‌تواند نقش اولین زن هفت‌تیرکش تاریخ تئاتر را بازی کند. این نقش، افرادی چون گلاب آدینه، رویا تیموریان، مرضیه برومند و ... را نیاز داشت اما از فریبا متخصص و البته گلاب آدینه نکته‌ای را آموختم، اخلاق و رفتار حرفه‌ای باعث می‌شود همواره دیده شوید. وقتی نیم ساعت قبل از تمرین حضور داشته باشید و حتی زمانی‌که هیچ‌کس تمرین بدن و بیان نمی‌کند، این تمرین‌ها را انجام دهید، وقتی کارگردان را سلاخی کنید که واو به واو نمایش را برای شما توضیح دهد، با نویسنده بنشینید و از او بخواهید کوچکترین سوال‌های شما را جواب دهد، شش ماه، هر روز سر تمرینات حاضر شوید و مانند یک دانشجوی ترم اول با تمرین‌ها رفتار کنید معلوم است که باید سوپراستار باشید. سیر تغییر فریبا متخصص از روزی که متن را خواند تا امروز که روی صحنه حضور دارد و زحمتی که کشیده است و رنجی که برای درآوردن نقش متحمل شده است، کاملا مشخص است و باید جایزه را دریافت می‌کرد اما ذکر یک نکته ضروری است، وقتی در نمایشی یک بازیگر تندیس می‌گیرد، حتما تمام بازیگران دیگر نمایش درست بازی کرده‌اند و برای کار زحمت کشیده‌اند و به آن هماهنگی مورد نظر رسیده‌اند.
در این میان نکته‌ای وجود دارد. نمایش برگزیده جشنواره تئاتر فجر نمی‌تواند در سالنی که برای اجرایش مناسب است و در دوران جشنواره در آن اجرا رفته است، اجرای عمومی خود را تجربه کند چون آن سالن به دو نمایش به‌صورت هم‌زمان نوبت اجرا می‌دهد و جالب اینجاست که ایرانشهر سالن خصوصی محسوب نمی‌شود. برخی از سالن‌های دیگر سه اجرا در روز دارند و جدیدا به مورد چهار اجرا نیز برخورد کرده‌ام. این رفتار سالن‌ها چه تاثیری بر تئاتر ما می‌گذارد؟
تماشاخانه ایرانشهر خصوصی نیست اما به وزارت ارشاد ربطی ندارد. وقتی قصد دارید در سالن‌های تئاتر نمایش اجرا کنید، باید سریع باشید، یک گروه اجرا رفته است و باید به‌سرعت سالن را تخلیه کند، گروه بعدی باید به‌سرعت دکور را بچیند چون باز گروه سومی منتظر سالن است. در این مسیر، دکور آسیب می‌بیند، روحیه گروه آسیب می‌بیند، تماشاگران معطل می‌شوند و ... دیگر در تئاتر اصلا فرصتی برای شناخت از آن‌چه دارد انجام می‌شود، وجود ندارد. تماشاگری که می‌آید تئاتر ببیند، باید نیم ساعت معطل شود چون تعداد اجراهای سالن زیاد است و هنوز سالن آماده نشده است. باید به ای فکر کنیم شاید فردی برای اولین‌بار برای دیدن تئاتر آمده باشد؛ چرا باید با تاخیر تئاتر مواجه شود؟ این مخاطب، این اتفاق را تعمیم می‌دهد و فکر می‌کند تئاتر یعنی بی‌نظمی و هرج‌ومرج.
تصمیم ایرانشهر اشتباه نبوده است بلکه سیاست‌های دولت در سال‌های گذشته ایرانشهر و حتی سالن‌های خصوصی را به سمت چند اجرایی شدن می‌برد. چون تئاتر، سالن و فضای اجرای مناسب، کم دارد. باید امکانات در اختیار اهالی تئاتر قرار داده شود تا آن‌ها بتوانند تئاتر تولید کنند و از این طریق برای مخاطبان امکان استفاده از کالای فرهنگی را فراهم کنیم؛ این امکان وجود ندارد و روز‌به‌روز شرایط بدتر می‌شود. تعداد ارباب‌رجوع در تماشاخانه ایرانشهر زیاد است و این تماشاخانه دو سالن بیشتر ندارد، پس ناچار است سالن‌هایش را چند اجرایی کند. در تئاتر خصوصی که شرایط بسیار بدتر است چون این سالن‌ها از هیچ حمایتی برخوردار نیستند. این سالن‌ها ماهانه اجاره‌های سنگینی؛ پنج الی بیست میلیون تومان را پرداخت می‌کنند، پس به‌غیراز این‌که سالن‌ها را به بازار مکاره تبدیل کنند، چاره‌ای ندارند؛ ساعت 5 یک گروه تئاتر اجرا کند، ساعت 7 نوبت به گروه دوم برسد و ساعت 9، گروه سوم روی صحنه می‌رود؛ این دیگر تئاتر نیست؛ درد است! من با بسیاری از سالن‌دارها جلسه برگزار کرده‌ام و می‌دانم تمام این افراد مشکل مالی دارند. اگر مشکل نداشتند، حاضر نمی‌شدند به هر تئاتر بی‌کیفیت و نامناسبی اجازه دهند در سالنشان روی صحنه برود. بیست سال است در جشنواره تئاتر فجر، شعار می‌دهیم: «تئاتر برای همه» اما درنهایت اهالی تئاتر هستند که آثار یکدیگر را می‌بینند. مخاطبی که قرار بود از بطن جامعه بیاید و تئاتر ببیند کجاست؟ امیدوارم وزیر فرهنگ و ارشاد جدید، به این مسائل توجه کند.

ماه‌ها برای آماده‌سازی نمایش "طپانچه‌خانم" زحمت کشیده شده است؛ بازی‌های نمایش خاص هستند، متن خاص است، میزانسن‌ها و کارگردانی نمایش خاص است. گروهی زحمت کشیده است و بعد از مدت‌ها نمایشی را روی صحنه آورده است که بازی‌های خوب، کارگردانی، متن، دکور و نور فوق‌العاده‌ و لباس‌های جذاب تئاتری و گریم بسیار عجیب را در کنار یکدیگر قرار داده است تا صحنه‌ای هیجان‌انگیز را رقم بزند از مخاطبان دعوت می‌کنم از تئاتر حمایت کنند و زحمت ما را ببینند و امیدوارم لذت ببرند.

‎لازم به ذکر است"طپانچه خانم" هرروز در مجموعه‌ى تئاترشهر، سالن چهارسو، ساعت ٢٠ (پنج‌شنبه و جمعه در دو سانس ١٨ و ٢٠) اجرا مى‌شود.

 

رویدادهای مرتبط